جورج ناتانيل كرزن ( مترجم : غلام على وحيد مازندرانى )
209
ايران وقضيهء ايران ( فارسي )
كارهاى نيك در ايران قسمت عمدهء آن از بين رفته است و سنگفرش وارفتهء فعلى را در واقع براى شكستن پا درست كردند نه جلوگيرى از آن . مزار خواجه ربيع - پس از طى يك ميل به محل مزار خواجه ربيع آمديم او از مقدسان و بعضىها مىگويند از ياران و معلم امام رضا بود و براى آنكه به مصاحب مقدس خود نزديك باشد نعش او را در آنجا به خاك سپردهاند . اطراف اين مزار باغى است كه درختان بسيار و دروازهاى رفيع دارد و در رواقهاى طاقدارش اطاقهاى فراوانى هست و از ظواهر كار آشكار بود كه آنجا تفريحگاه عمدهء اهالى مشهد است و در واقع يگانه نقطهء جالبنظر حومهء شهر است . چون پنداشته بودم كه مسجدى هم در آنجا هست و جنبهء مذهبى دارد سعى ننمودم داخل شوم فقط عكسى از خارج برداشتم ، بعدا شنيدم چون مقبره بوده است هركس حق ورود داشته . اين بناى اصلى نيست و چنان كه كتيبهء آنجا حاكى است بوسيلهء شاه عباس بر مزار اصلى بنا شده است و مشغول تعميرات بودند چون در اطراف بنا چوببست ديده مىشد و استادان سرگرم جا گذاشتن كاشىهاى آبى گنبد بودند كه بيشترش از بين رفته بود . در سال 1875 مكگرگور راجع به كاشىكارى آنجا صحبت داشته و گفته است كه از تمام كارهاى مشابه در ايران عالىتر است ، ولى از اين كاشىها نيز مقدار كلى از بين رفته و آنچه كتيبههاى ممتاز در سابق در گرداگرد گنبد بوده اكنون فقط به صورت قطعات مجزا درآمده است . در همان نزديكى قبر پدر آقا محمد خان ( مؤسس سلسلهء پادشاهى فعلى ) فتحعلى خان قاجار واقع است وى چون خصومت نادر شاه را برانگيخته بود سرش برباد رفت . ورود به شهر مشهد - به زودى جادهء بين ديوارهاى خاكى گردآلود و خندقهاى باريك كه ريخت متحد الشكل شهرهاى شرقى است به پايان رسيد . حال رشتههاى دراز ديوارهاى شهر نمايان شد و برجهاى برآمدهاى كه بوسيلهء پرده به هم مربوط و با چالهء كمعمق محصور شده بود . بعد از عبور از دروازه كه قراول ژندهپوشى زود برپا خاست و با صداى تق و تق تفنگش اظهار وجودى كرد ما نيم ساعت